Eski Mısır uygarlığından kalma, aslan bedenli, kadın başlı ve kanatlı heykel. Eski Mısır sanatında, Sfenks bazen bir tanrı, bazen de bir krallık efijisi olarak görülmüştür. Gücü çoğunlukla, pençeleri arasında, yere serilmiş bir insan tutmasından anlaşılır. Sözgeli­mi, Teb'deki bir mezarda bulunan sa­kallı bir Sfenks'in bir pençesi altında üç adam yatmaktadır. Çok sayıdaki Sfenks arasında en ünlüsü, Gize'deki büyük Sfenks'tir. İkinci Teb İmpara­torluğu (İ.Ö. XVI. yy. - XI. yy.) döne­minde tören alaylarının geçtikleri bü­yük yolların her iki yanında boydan boya sıralanmış olan heykeller de ço­ğunlukla Sfenks olarak adlandırılır. Sfenks görüntüsü Yunan mitolojisin­de büyük ölçüde zenginleşmiştir. İlk örneğine Yunan ozanı Hesiodos'ta raslânır; ona göre Sfenks, köpek Geryon ile canavar Ekhidna'mn çocuğu­dur.


OİDİPUS VE SFENKS

Sfenks ve Oidipus efsanesi, Sfenks' in Yunan mitolojisindeki önemini gös­terir. Sfenks ya Hera, ya Ares ya da Hades tarafından, Boiotia'nm altını üstüne getirmek üzere gönderilmiş bir beladır. Ekhidna ve Typhon'un kızı olan bu dişi canavar, bir kayalık üs­tünde uluyarak korkunç bir sesle an­laşılmaz'sözler söyler; yanından ge­çen ve sorduğu soruyu yanıtlayamayan her canlı yaratığa önce saldırır, sonra da parçalayıp yer. Thebai hal­kı (burada kuşkusuz Yunanlıların Thebai kenti söz konusudur) bu cana­vardan nasıl kurtulacaklarını bile­mezken Oidipus çıkagelir; Sfenks, Oidipus'un yolunu keserek ona şu soru­yu sorar: "Tek sesli olan ve öbür var­lıklar arasında eşi bulunmayan, önce dört, sonra iki, daha sonra da üç ayak üstünde duran ve ne kadar çok ayağı varsa o kadar güçsüz olan varlık han­gisidir?" Oidipus bunu, "İnsan" diye yanıtlar; çünkü insan, çocukken dört ayak üstündedir (yani emekler), olgunlaşınca iki ayağı üstüne kalkar, yaş­lanınca da iki ayağı üstünde bastonu­na yaslanarak yürür. Bu yanıt üstü­ne düşkırıklığma uğrayan Sfenks, bir efsaneye göre tepesinde bulunduğu kayalıktan kendini aşağı atar, bir baş­ka efsaneye göre de Oidipus tarafın­dan mızrakla öldürülür. Bütün bunların ötesinde, Sfenks, her şeyden önce, bir mezar simgesidir; mezarlarda ya da gömütlüklerde bu­lunan pek çok parçanın bir başka açıklaması da yoktur. Genellikle bir sütunun tepesine tünemiş olan Sfenks, mezar üstünde yer alan simgelerden biridir. Ama bu temadan hareketle, rolü değişebilmiştir. Sfenks'in, pençe­leri arasında bir insan bulunan Doğu' ya özgü görünümü, giderek mezarlık şeytanı ve ölümün yardımcısı olan Sfenks'in doğmasına yol açmıştır; bazı anıtlar da zaten bu anlamı yansıtırlar; bu nedenle de Milo'da bulunmuş bir kabartmada, Sfenks, pençeleri arasında bir insan figürünü kaçırırken gösterilmiştir. Çoğunlukla Sfenks gö­rüntüsü bir mezar üstüne Apotropaion (yani ölünün ruhunun koru­yucusu) olarak konmuştur.